POZEW O ZACHOWEK
Sprawy o zachowek bardzo często przedstawiane są jako stosunkowo proste postępowania o zapłatę. Skoro określona osoba została pominięta w testamencie albo otrzymała ze spadku mniej, niż wynikałoby z przysługującego jej zachowku, mogłoby się wydawać, że wystarczy ustalić wartość spadku, obliczyć odpowiedni ułamek i wystąpić do sądu z pozwem, w praktyce często to nie jest takie proste.
W realiach sądowych sprawy o zachowek należą jednak do postępowań, w których wynik procesu w dużym stopniu zależy od właściwego przygotowania materiału dowodowego.
Spór często nie dotyczy bowiem samego pokrewieństwa ze spadkodawcą, lecz przede wszystkim:
- rzeczywistego składu majątku spadkodawcy,
- wartości poszczególnych składników majątkowych,
- darowizn dokonanych przez spadkodawcę za życia,
- wartości tych darowizn,
- tego, czy określona czynność rzeczywiście była darowizną,
- długów obciążających spadek,
- świadczeń otrzymanych wcześniej przez osobę żądającą zachowku,
- skuteczności wydziedziczenia,
- a niekiedy również tego, czy żądanie zachowku w konkretnych okolicznościach może podlegać ograniczeniu.
Dlatego przed wniesieniem pozwu warto odpowiedzieć nie tylko na pytanie: „ile wynosi mój zachowek?”, lecz przede wszystkim:
„jakimi dowodami jestem w stanie wykazać przed sądem wszystkie okoliczności potrzebne do jego prawidłowego obliczenia?”
KTO MOŻE ŻĄDAĆ ZACHOWKU?
Podstawowym przepisem regulującym zachowek jest art. 991 Kodeksu cywilnego. Do kręgu osób potencjalnie uprawnionych do zachowku należą: zstępni spadkodawcy, jego małżonek oraz rodzice spadkodawcy, jeżeli w konkretnym przypadku byliby powołani do dziedziczenia z ustawy. Co do zasady zachowek wynosi połowę wartości udziału spadkowego, który przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym. Jeżeli jednak uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo uprawniony zstępny jest małoletni, zachowek wynosi dwie trzecie wartości takiego udziału.
Jeżeli osoba uprawniona nie otrzymała należnego zachowku w przewidzianej prawem postaci, może powstać roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do jego pokrycia albo uzupełnienia. Samo wykazanie pokrewieństwa ze zmarłym nie przesądza jednak jeszcze o wysokości zasądzonego świadczenia. W procesie sądowym trzeba ustalić tzw. substrat zachowku, a następnie prawidłowo obliczyć należną powodowi kwotę.
W SPRAWIE O ZACHOWEK OBOWIĄZUJE ZASADA ŻE KTO TWIERDZI, TEN POWINIEN UDOWODNIĆ
Jednym z najważniejszych przepisów z punktu widzenia procesu jest art. 6 Kodeksu cywilnego odnoszący się do tzw. ciężaru dowodzenia. Zgodnie z nim ciężar udowodnienia danego faktu spoczywa na osobie, która z tego faktu wywodzi skutki prawne.
Odpowiednikiem tej zasady na gruncie postępowania cywilnego jest m.in. art. 232 k.p.c., zgodnie z którym strony powinny wskazywać dowody dla stwierdzenia faktów, z których wywodzą skutki prawne.
Oznacza to, że sąd nie powinien być traktowany jako organ, który sam z siebie poszukuje dowodów czy niejako za powoda będzie poszukiwał majątku spadkodawcy i budował podstawę faktyczną roszczenia. Jeżeli powód twierdzi przykładowo, że spadkodawca kilka lat przed śmiercią przekazał pozwanemu nieruchomość wartą 800.000 zł, powinien zadbać o dowody pozwalające wykazać zarówno sam fakt dokonania czynności przekazania, jak i okoliczności potrzebne do określenia jej znaczenia oraz wartości.
Dlatego w mojej ocenie, przygotowanie pozwu o zachowek powinno być poprzedzone swoistym audytem dowodowym sprawy.
PIERWSZA GRUPA DOWODÓW – DOKUMENTY POTWIERDZAJĄCE PRAWO DO ZACHOWKU
Na początku należy wykazać, że powód w ogóle należy do kręgu osób uprawnionych do zachowku. Znaczenie mogą mieć przede wszystkim:
akty stanu cywilnego, akt zgonu spadkodawcy, akty urodzenia, akt małżeństwa, dokumenty dotyczące ewentualnego rozwodu, a także dokumenty pozwalające odtworzyć relacje rodzinne w przypadku bardziej rozbudowanej struktury dziedziczenia.
Kluczowe znaczenie ma również dokument określający krąg spadkobierców, najczęściej będzie to:
prawomocne postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia sporządzony przez notariusza.
Jeżeli dziedziczenie nastąpiło na podstawie testamentu, istotnym dowodem jest oczywiście również sam testament.
TESTAMENT MOŻE BYĆ JEDNYM Z NAJWAŻNIEJSZYCH DOWODÓW
Testament ma szczególne znaczenie w sytuacji, gdy osoba uprawniona do zachowku została pominięta przy dziedziczeniu. Jeszcze większego znaczenia nabiera, gdy znajduje się w nim oświadczenie o wydziedziczeniu.
W takim przypadku przed wniesieniem pozwu należy dokładnie przeanalizować:
- treść testamentu,
- wskazaną przyczynę wydziedziczenia,
- relacje rodzinne istniejące przed śmiercią spadkodawcy,
- korespondencję między stronami,
- dokumentację dotyczącą ewentualnych konfliktów,
- zeznania świadków.
NAJWAŻNIEJSZY PROBLEM – JAK UDOWODNIĆ, JAKI MAJĄTEK POZOSTAWIŁ SPADKODAWCA?
Podstawą obliczenia zachowku jest ustalenie odpowiedniej wartości majątku który został wliczony, stanowił masę spadku.
W praktyce należy więc możliwie dokładnie odtworzyć sytuację majątkową zmarłego spadkodawcy.
Typowymi dowodami w tego rodzaju sprawie mogą być m.in.:
- odpisy ksiąg wieczystych,
- akty notarialne,
- dokumenty dotyczące własności lokali i nieruchomości,
- dokumentacja pojazdów,
- umowy,
- dokumenty bankowe,
- informacje dotyczące papierów wartościowych,
- dokumentacja przedsiębiorstwa,
- dokumenty dotyczące udziałów w spółkach,
- dokumentacja księgowa,
- wcześniejsze operaty szacunkowe i wyceny.
Szczególnie istotne jest to, aby nie ograniczać analizy wyłącznie do majątku, który formalnie znajdował się w rękach spadkodawcy w chwili jego śmierci. W sprawach o zachowek ogromne znaczenie mogą mieć bowiem darowizny dokonane wiele lat wcześniej.
DAROWIZNY – CZĘSTO NAJWAŻNIEJSZY DOWÓD W CAŁEJ SPRAWIE
Art. 993 k.c. przewiduje doliczanie do spadku, na zasadach określonych w dalszych przepisach, m.in. darowizn dokonanych przez spadkodawcę. To właśnie wcześniejsze przesunięcia majątkowe są jedną z najczęstszych przyczyn poważnych sporów o zachowek.
Dla prawidłowego obliczenia zachowku może być konieczne uwzględnienie wcześniejszej darowizny nieruchomości. Dlatego jednym z pierwszych pytań, jakie należy zadać przed wniesieniem pozwu, jest:
czy spadkodawca za życia przekazywał istotne składniki majątku innym osobom? A następnie czy przekazał konkretną nieruchomość w formie darowizny?
JAK UDOWODNIĆ DAROWIZNĘ NIERUCHOMOŚCI?
W przypadku nieruchomości sytuacja jest stosunkowo dogodna dowodowo, ponieważ czynności dotyczące przeniesienia własności pozostawiają dokumentację. Podstawowym dowodem będzie zazwyczaj akt notarialny, sporządzony nawet w bardzo odległym czasie.
Pomocne mogą być również m.in.:
- księga wieczysta,
- dokumentacja geodezyjna,
- dokumentacja podatkowa,
- dokumenty znajdujące się w aktach księgi wieczystej,
A CO Z PIENIĘDZMI PRZEKAZYWANYMI DZIECIOM ZA ŻYCIA?
Realnie w praktyce to znacznie trudniejsze dowodowo do wykazania bywają dokonane darowizny pieniężne.
Spadkodawca mógł przez lata przekazywać jednemu z dzieci znaczne środki finansowe bez sporządzania formalnych umów.
W powyższym przypadku znaczenie mogą mieć:
wyciągi bankowe, potwierdzenia przelewów, tytuły przelewów, wiadomości SMS, wiadomości e-mail, korespondencja w komunikatorach, dokumentacja podatkowa oraz zeznania świadków.
Niekiedy pojedynczy przelew niewiele wyjaśnia. Jeżeli jednak z dokumentacji wynika, że rodzic przekazał dziecku przykładowo 200.000 zł, a jednocześnie z korespondencji rodzinnej wynika, że środki miały zostać przeznaczone na zakup mieszkania, materiał dowodowy zaczyna tworzyć spójny obraz określonej czynności majątkowej.
CZY KAŻDA DAROWIZNA JEST DOLICZANA DO SPADKU?
Nie każda – przepisy wprost określają istotne wyjątki. Zgodnie z art. 994 § 1 k.c. przy obliczaniu zachowku nie dolicza się m.in. drobnych darowizn zwyczajowo w danych stosunkach przyjętych oraz – przy spełnieniu przesłanek wskazanych w tym przepisie – darowizn dokonanych przed więcej niż dziesięciu laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, na rzecz osób niebędących spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku.
Bardzo istotne jest więc, na czyją rzecz dokonano darowizny i w którym momencie.
Samo stwierdzenie „darowizna była dokonana ponad 10 lat temu” nie zawsze oznacza, że nie ma ona znaczenia dla obliczenia zachowku. To jeden z obszarów, w których przed wniesieniem pozwu warto dokonać szczegółowej analizy prawnej każdej istotnej czynności spadkodawcy.
KLUCZOWY DOWÓD – OPINIA BIEGŁEGO RZECZOZNAWCY
W wielu procesach o zachowek jednym z najważniejszych dowodów okazuje się opinia biegłego sądowego. Dotyczy to zwłaszcza sytuacji, w której podstawowym składnikiem majątku jest nieruchomość.
Strony bardzo często przedstawiają całkowicie odmienne stanowiska dotyczące jej wartości. Powód może twierdzić, że dom jest wart 1.200.000 zł. i od tej wartości liczyć zachowek (przy uwzględnieniu zasady połowy udziału spadkowego jaki przypadałby przy dziedziczeniu z ustawy), za to Pozwany może utrzymywać, że jego wartość nie przekracza 700.000 zł. Różnica wynosząca 500.000 zł może przekładać się na bardzo znaczącą różnicę w wysokości zachowku.
W takiej sytuacji samo przedstawienie wydruków ofert sprzedaży podobnych nieruchomości umieszczanych gdzieś na portalach internetowych handlujących nieruchomościami może nie wystarczyć. Zasadniczego znaczenia nabiera wtedy dowód z opinii biegłego sądowego posiadającego odpowiednią wiedzę specjalistyczną.
WAŻNE: STAN PRZEDMIOTU I JEGO WARTOŚĆ NIE MUSZĄ BYĆ USTALANE NA TĘ SAMĄ DATĘ
Przy wycenie darowizn szczególne znaczenie ma art. 995 § 1 k.c. Przepis ten nakazuje określać wartość przedmiotu darowizny według stanu z chwili jej dokonania, ale według cen z chwili ustalania zachowku. To rozróżnienie ma ogromne znaczenie praktyczne.
Wyobraźmy sobie, że spadkodawca w 2005 r. darował synowi stary dom wymagający generalnego remontu.
Syn przez następnych kilkanaście lat:
- wymienił dach,
- wykonał instalacje,
- przeprowadził termomodernizację,
- wyremontował wnętrze,
- zagospodarował nieruchomość.
Nie można automatycznie przyjąć, że dla zachowku należy uwzględnić dzisiejszą wartość domu w jego obecnym, gruntownie ulepszonym stanie. Biegły w takim wypadku powinien dysponować materiałem pozwalającym ustalić stan przedmiotu w chwili dokonania darowizny tj stan domu sprzed modyfikacji ale według cen aktualnych na czas opiniowania.
W sprawach o zachowek dowodowo można wykorzystać m.in.:
- dokumentacja remontowa,
- faktury,
- pozwolenia na budowę,
- projekty budowlane,
- dokumentacja techniczna,
- umowy z wykonawcami,
- zdjęcia rodzinne pokazujące stan domu,
- zeznania sąsiadów.
DOKUMENTACJA BANKOWA – ŹRÓDŁO INFORMACJI W SPRAWIE O ZACHOWEK
Historia rachunków bankowych może mieć w sprawach spadkowych bardzo duże znaczenie. Może pozwolić ustalić np.:
- przekazywanie znacznych kwot członkom rodziny,
- źródło finansowania zakupu nieruchomości,
- wypłaty gotówki,
- spłatę zobowiązań określonej osoby,
Problem polega na tym, że osoba dochodząca zachowku nie zawsze dysponuje dostępem do wszystkich dokumentów, nie oznacza to jednak automatycznie, że należy rezygnować z danego kierunku dowodowego. W zależności od okoliczności sprawy możliwe jest formułowanie odpowiednich wniosków dowodowych zmierzających do pozyskania dokumentów w toku postępowania, przykładowo można zwrócić się do Sądu aby pozyskał i dołączył do akt sprawy dokumenty z rozmaitych instytucji jak banki czy archiwa.
ZEZNANIA ŚWIADKÓW – KIEDY MAJĄ SZCZEGÓLNE ZNACZENIE?
W procesach o zachowek świadkowie mogą odegrać bardzo istotną rolę, szczególnie gdy spór dotyczy wydarzeń sprzed wielu lat.
Świadkowie powołani do sprawy mogą posiadać wiedzę dotyczącą m.in.:
- darowizn pieniężnych,
- przekazywania wartościowych przedmiotów,
- stanu nieruchomości w chwili darowizny,
- nakładów dokonanych już przez obdarowanego,
- relacji pomiędzy spadkodawcą a osobą wydziedziczoną,
- przyczyn konfliktu rodzinnego,
- kontaktów ze spadkodawcą,
- opieki nad nim w ostatnich latach życia.
Wniosek o przesłuchanie świadka powinien jednak wskazywać, jakie konkretne fakty mają zostać wykazane jego zeznaniami. Samo zgłoszenie kilkunastu członków rodziny bez precyzyjnego określenia znaczenia ich zeznań nie zastąpi dobrze przygotowanej strategii dowodowej.
DOWODY MOGĄ BYĆ POTRZEBNE TAKŻE PRZECIWKO ŻĄDANIU ZACHOWKU
Materiał dowodowy jest istotny nie tylko dla osoby występującej z pozwem. Pozwany może bronić się przykładowo twierdzeniem, że powód już wcześniej otrzymał od spadkodawcy znaczące przysporzenia.
Może więc przedstawić:
- umowę darowizny,
- przelewy bankowe,
- akt notarialny,
- dokumentację zakupu mieszkania finansowanego przez spadkodawcę,
- korespondencję,
- zeznania świadków.
Dlatego przed wniesieniem pozwu warto przeanalizować nie tylko dowody przemawiające za roszczeniem, lecz również dowody, które może przedstawić przeciwnik.
SZCZEGÓLNIE TRUDNE SPRAWY – „PRZEPISANIE” CAŁEGO MAJĄTKU JEDNEMU DZIECKU
Jednym z najczęstszych modeli sporu o zachowek jest sytuacja, w której rodzic jeszcze za życia przekazał zasadniczą część majątku tylko jednemu dziecku. Następnie już po jego śmierci okazuje się, że formalna wartość pozostawionego spadku jest niewielka.
Pozostałe dzieci pytają wówczas:
„Skoro w spadku nic nie zostało, czy w ogóle mogę żądać zachowku?”
Odpowiedź wymaga analizy wcześniejszych czynności spadkodawcy.
Należy ustalić m.in.:
- co zostało przekazane,
- komu,
- kiedy,
- na podstawie jakiej czynności prawnej – czy aby na pewno w formie darowizny,
- jaka była treść umowy,
- jaki był stan przekazanego składnika majątkowego,
- jaka jest jego wartość ustalana według właściwych reguł.
Dopiero zebranie tych informacji pozwala ocenić rzeczywistą wartość potencjalnego roszczenia o zachowek.
UMOWA DAROWIZNY CZY UMOWA DOŻYWOCIA? RÓŻNICA MOŻE BYĆ ZASADNICZA
W sprawach o zachowek nie należy zakładać, że każde potoczne „przepisanie domu” było darowizną. Rodzic mógł zawrzeć np. umowę darowizny, ale mógł również przenieść własność na podstawie umowy dożywocia albo innej czynności prawnej. Charakter prawny czynności może mieć zasadnicze znaczenie dla obliczenia zachowku. Dlatego jednym z pierwszych dokumentów, jakie warto uzyskać, jest pełna treść aktu notarialnego, a nie tylko aktualny wydruk z księgi wieczystej.
CO PRZYGOTOWAĆ NA ROZMOWĘ Z ADWOKATEM - JAKICH DOWODÓW SZUKAĆ PRZED WNIESIENIEM POZWU?
Przed skierowaniem sprawy do sądu warto zgromadzić w szczególności:
dokumenty dotyczące dziedziczenia – testament, postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia;
dokumenty rodzinne – akty stanu cywilnego potrzebne do ustalenia kręgu osób uprawnionych;
dokumenty dotyczące nieruchomości – akty notarialne, księgi wieczyste, dokumentację techniczną i dotyczącą remontów;
dokumenty dotyczące darowizn – umowy, przelewy, dokumentację podatkową i korespondencję;
dokumentację bankową – w zakresie, w jakim może ona obrazować przepływy majątkowe;
dowody dotyczące wartości majątku – dokumentację nieruchomości, pojazdów, przedsiębiorstw czy udziałów w spółkach;
dowody osobowe – dane świadków posiadających konkretną wiedzę o istotnych wydarzeniach.
CZY WARTO WZYWAĆ SPADKOBIERCĘ DO ZAPŁATY PRZED POZWEM?
W praktyce skierowanie profesjonalnie przygotowanego wezwania do zapłaty może być pomocne i celowe.
Takie pismo przedsądowe może przedstawiać np.:
- podstawę roszczenia,
- sposób obliczenia zachowku,
- najważniejsze składniki majątku,
- uwzględnione darowizny,
- wysokość żądanej kwoty,
- termin zapłaty.
Niekiedy pozwala to rozpocząć negocjacje i zakończyć spór bez wieloletniego procesu i dodatkowych często niemałych kosztów. Jeżeli jednak druga strona kwestionuje roszczenie, jej odpowiedź może również ujawnić, które elementy sprawy będą rzeczywiście sporne.
TERMIN PRZEDAWNIENIA – Z POZWEM NIE MOŻNA CZEKAĆ BEZ KOŃCA
Przy przygotowywaniu sprawy należy również zbadać ewentualne przedawnienie roszczenia. Art. 1007 k.c. przewiduje szczególne terminy przedawnienia roszczeń związanych z zachowkiem - w pewnym uproszczeniu zasadniczy termin przedawnienia roszczenia o zachowek wynosi 5 lat. Dlatego nawet jeżeli strony prowadzą rozmowy rodzinne lub negocjacje, nie należy tracić z pola widzenia upływu terminu przedawnienia.
Każdą sprawę należy w tym zakresie ocenić indywidualnie, w szczególności z uwzględnieniem podstawy dziedziczenia oraz osoby, przeciwko której roszczenie ma zostać skierowane.
CO W PRAKTYCE DECYDUJE O WYGRANIU SPRAWY O ZACHOWEK?
Takie pytanie otrzymałem podczas konsultacji od jednego z naszych Klientów w niedawnym czasie, sądzę że zasługuje na udzielenie odpowiedzi nawet i w tym miejscu. Nie istnieje bowiem jakiś jeden „najważniejszy dowód”, który gwarantuje wygraną przed sądem i pokuszę się o stwierdzenie że chyba w żadnej sprawie takiego dowodu próżno szukać. Natomiast w realiach sądowych najczęściej o powodzeniu procesu decyduje spójność całego materiału dowodowego.
Dobrze przygotowana sprawa sądowa w mojej ocenie, powinna umożliwić udzielenie odpowiedzi na kilka podstawowych pytań:
Po pierwsze: czy powód jest osobą uprawnioną do zachowku?
Po drugie: jaki udział przypadłby mu przy dziedziczeniu ustawowym?
Po trzecie: jaki majątek pozostawił spadkodawca?
Po czwarte: jakie darowizny i inne prawnie relewantne przysporzenia powinny zostać uwzględnione?
Po piąte: jaka jest wartość poszczególnych składników?
Po szóste: czy powód otrzymał wcześniej świadczenia wpływające na należny mu zachowek?
Po siódme: czy istnieją zarzuty pozwanego mogące doprowadzić do oddalenia albo obniżenia roszczenia?
Dopiero odpowiedzi na wszystkie te pytania pozwalają ocenić rzeczywiste szanse procesowe Klienta kancelarii.
POZEW O ZACHOWEK – POMOC ADWOKATA
Sprawa o zachowek może wymagać znacznie więcej niż tylko prostego obliczenia odpowiedniego procentu wartości spadku. Z tego względu strategię dowodową warto przygotować jeszcze przed wniesieniem pozwu i wraz z adwokatem, a nie dopiero po zakwestionowaniu roszczenia przez pozwanego.
W procesie o zachowek nie wystarczy wykazać, że jest się dzieckiem, małżonkiem albo - w określonych sytuacjach - rodzicem spadkodawcy, trzeba jeszcze udowodnić fakty pozwalające prawidłowo obliczyć należne świadczenie.
Dlatego przed wniesieniem pozwu warto skonsultować dalszy plan działania z adwokatem, ustalić pełny obraz majątkowy rodziny tj.: nieruchomości, rachunki, darowizny, wcześniejsze przesunięcia majątkowe, zobowiązania oraz okoliczności mogące mieć znaczenie dla obrony pozwanego.
W sprawach o dużej wartości różnica pomiędzy pozwem przygotowanym wyłącznie na podstawie informacji rodzinnych a pozwem poprzedzonym dokładną analizą dokumentów może oznaczać dziesiątki, a niekiedy setki tysięcy złotych różnicy w wysokości dochodzonego zachowku, warto o tym pamiętać.
Kancelaria Adwokacka we Wrocławiu
Adwokat Wrocław
Karol Sobkowiak
tel. 515 585 052
ADWOKAT WROCŁAW – ADWOKAT LUBIN – ADWOKAT OLEŚNICA – ADWOKAT WOŁÓW – ADWOKAT TRZEBNICA – ADWOKAT OŁAWA – ADWOKAT KOŁO – ADWOKAT ŚRODA ŚLĄSKA – ADWOKAT KALISZ – ADWOKAT OSTRÓW WLKP – ADWOKAT KONIN – ADWOKAT JELENIA GÓRA – ADWOKAT MILICZ