Internet i media społecznościowe stały się naturalną częścią życia wielu dzieci i nastolatków. Niestety wraz z rozwojem komunikatorów, serwisów społecznościowych i możliwości błyskawicznego przesyłania zdjęć pojawiły się również nowe formy przestępczości seksualnej skierowanej przeciwko małoletnim.
Jedną z najbardziej niebezpiecznych jest tzw. sextortion, czyli szantaż przy wykorzystaniu intymnych zdjęć, filmów lub innych materiałów o charakterze seksualnym.
Typowy mechanizm działania sprawcy jest pozornie bardzo prosty. Najpierw zdobywa on zaufanie dziecka, często podając się za jego rówieśnika. Następnie doprowadza do przesłania zdjęcia lub filmu o charakterze intymnym. Gdy materiał znajdzie się już w jego posiadaniu, charakter rozmowy gwałtownie się zmienia.
Pojawia się groźba w rodzaju dla przykładu:
„Wyślij kolejne zdjęcia, bo pokażę te, które już mam, twoim rodzicom, znajomym albo kolegom ze szkoły”.
Sprawca może również żądać pieniędzy, kolejnych nagrań, wykonania określonych czynności przed kamerą, spotkania albo dalszego pozostawania z nim w kontakcie.
W takiej sytuacji nie mamy już do czynienia z niewinną internetową znajomością ani wyłącznie z problemem „nierozważnego wysłania zdjęcia”.
Może wtedy dochodzić do poważnych przestępstw, a odpowiedzialność karna sprawcy może wynikać jednocześnie z kilku przepisów Kodeksu karnego.
CZYM JEST SEXTORTION?
Termin „sextortion” powstał z połączenia angielskich słów sex oraz extortion i oznacza w uproszczeniu wymuszenie lub szantaż przy wykorzystaniu materiałów o charakterze seksualnym.
W polskim Kodeksie karnym nie znajdziemy przestępstwa noszącego nazwę „sextortion”. Nie oznacza to jednak, że zachowanie takie pozostaje poza zakresem odpowiedzialności karnej przewidzianej w Kodeksie.
W zależności od sposobu działania sprawcy sextortion może realizować znamiona kilku przestępstw, nie tylko o kontekście seksualnym (np. przestępstwa przeciw mieniu lub groźby ,które de facto stanowią przestępstwo sklasyfikowane w innej części Kodeksu, jak również nie muszą odnosić się tylko do sytuacji z wątkiem seksualnych nadużyć), w szczególności związanych z:
- zmuszaniem pokrzywdzonego za pomocą groźby bezprawnej,
- bezprawnym rozpowszechnianiem nagiego wizerunku,
- seksualnym wykorzystaniem małoletniego,
- groomingiem,
- produkowaniem, utrwalaniem, posiadaniem lub rozpowszechnianiem treści pornograficznych z udziałem małoletniego,
- uporczywym nękaniem,
- a w określonych przypadkach również przestępstwami przeciwko mieniu.
Dlatego prawidłowa kwalifikacja prawna sextortion zależy od całego przebiegu kontaktu sprawcy z dzieckiem, nie od fragmentu wyrwanego z kontekstu.
JAK WYGLĄDA SEXTORTION WOBEC DZIECKA?
Schemat działania sprawcy może być bardzo różny, natomiast można stwierdzić że na ogół jest etapowy.
Często rozpoczyna się od wiadomości wysłanej przez Instagram, TikTok, Snapchat, komunikator, platformę gamingową albo inny portal wykorzystywany przez młodzież. Sprawca może posługiwać się fałszywym profilem i zdjęciami atrakcyjnej osoby w podobnym wieku. Rozmowa stopniowo staje się coraz bardziej osobista, a następnie seksualna.
Sprawca może nakłaniać dziecko do przesłania:
- zdjęcia w bieliźnie,
- zdjęcia nago,
- nagrania wideo,
- nagrania określonej czynności seksualnej,
- materiału wykonanego podczas rozmowy wideo,
- sprawca może też szczegółowo instruować dziecko np. jakie pozy przyjmować itp.
Po otrzymaniu materiału rozpoczyna się tzw. etap właściwego szantażu.
Sprawca może napisać przykładowo m.in.:
„Mam twoje zdjęcia. Jeśli nie wyślesz kolejnych, roześle je wszystkim twoim znajomym”.
Albo:
„Zapłać mi, bo inaczej wyślę film twoim rodzicom”, ,,wyślij mi kolejne zdjęcia albo wszyscy się dowiedzą itp.’’
Jeszcze poważniejsza sytuacja występuje wtedy, gdy sprawca żąda od dziecka wykonania kolejnych czynności seksualnych przed kamerą. W ten sposób jedno przesłane zdjęcie może stać się instrumentem pozwalającym sprawcy na wielokrotne wykorzystywanie małoletniego.
„WYŚLIJ KOLEJNE ZDJĘCIA ALBO POKAŻĘ WSZYSTKIM POPRZEDNIE” – CZY TO JEST PRZESTĘPSTWO?
Takie zachowanie może przede wszystkim prowadzić do odpowiedzialności na podstawie art. 191 § 1 Kodeksu karnego.
Przepis ten penalizuje zmuszanie innej osoby – za pomocą przemocy lub groźby bezprawnej – do określonego działania, zaniechania lub znoszenia (w mowie potocznej to przestępstwo nazywamy szantażem).
W przypadku sextortion określonym działaniem może być właśnie:
- przesłanie kolejnych zdjęć,
- nagranie filmu,
- rozebranie się przed kamerą,
- pozostawanie w kontakcie ze sprawcą,
- wykonanie określonego polecenia,
- spotkanie ze sprawcą.
Szczególnie istotne jest przy tym pojęcie groźby bezprawnej.
Prawo karne zalicza do niej nie tylko groźbę popełnienia przestępstwa, ale również – w określonych warunkach – groźbę rozgłoszenia wiadomości uwłaczającej czci zagrożonego lub osoby mu najbliższej.
Grożenie dziecku rozpowszechnieniem jego intymnych materiałów może więc stanowić element mechanizmu przestępczego zmierzającego do podporządkowania pokrzywdzonego woli sprawcy.
CZY SPRAWCA MUSI RZECZYWIŚCIE OPUBLIKOWAĆ ZDJĘCIA?
Odpowiedź na tak postawione pytanie brzmi – Nie musi.
Dla odpowiedzialności za zmuszanie przy użyciu groźby bezprawnej nie jest konieczne, aby sprawca ostatecznie spełnił swoją zapowiedź. Innymi słowy, dziecko nie musi czekać, aż jego zdjęcie rzeczywiście trafi do internetu. Jeżeli sprawca wykorzystuje groźbę rozpowszechnienia materiału jako narzędzie mające zmusić małoletniego, dziecko do określonego zachowania, już takie działanie może mieć znaczenie prawno-karne.
CO, JEŻELI SPRAWCA RZECZYWIŚCIE OPUBLIKUJE NAGIE ZDJĘCIE DZIECKA?
Wówczas może dojść do kolejnego ciężkiego przestępstwa. Bowiem zgodnie z art. 191a § 1 k.k. odpowiedzialności karnej podlega między innymi ten, kto bez zgody osoby przedstawionej na materiale rozpowszechnia wizerunek nagiej osoby lub osoby w trakcie czynności seksualnej.
Przepis przewiduje obecnie karę pozbawienia wolności od 3 miesięcy do 5 lat.
Oznacza to, że sprawca, który najpierw szantażuje dziecko zdjęciem, a następnie rzeczywiście je publikuje lub rozsyła, może odpowiadać nie tylko za samo zmuszanie, ale – zależnie od okoliczności – również za bezprawne rozpowszechnienie intymnego wizerunku.
W przypadku tego przepisu istnieje jednak pewien niuans interpretacyjny aby można było stwierdzić z całą stanowczością ,że zostały zrealizowane znamiona przestępstwa.
Mianowicie dla odpowiedzialności za samo ,,utrwalanie wizerunku’’ nagiej osoby lub osoby w trakcie czynności seksualnej (czynność jak rozpowszechnianie nie pozostawia wątpliwości jak opisane poniżej) konieczne jest, aby sprawca dopuścił się tego zachowania z zastosowaniem przemocy, groźby bezprawnej lub podstępu. Konieczne jest, aby któryś z tych sposobów był skierowany wobec osoby, której wizerunek jest utrwalany, a to z uwagi na fakt, że przepis stanowi „używając w tym celu wobec niej przemocy...”. Tym samym stosowanie tzw. przemocy pośredniej (np. ukierunkowanej na rzecz należącą do ofiary czy na zwierzę do niej należące albo na inną osobę niż ta, której wizerunek jest utrwalany) nie wyczerpuje znamion komentowanego przestępstwa. Oczywiście nie wyłącza to ewentualnej odpowiedzialności za inne typy przestępstw, które sprawca, stosując taką przemoc pośrednią, popełnił (np. zniszczenie mienia, znęcanie się nad zwierzętami czy spowodowanie uszczerbku na zdrowiu innej osoby).
A JEŚLI DZIECKO SAMO WYSŁAŁO ZDJĘCIE?
Jest to bardzo istotne zagadnienie praktyczne. Fakt, że dziecko dobrowolnie przesłało określony materiał sprawcy, nie oznacza automatycznie zgody na jego dalsze rozpowszechnianie.
Są to dwie różne kwestie.
Zgoda na przesłanie zdjęcia konkretnej osobie nie jest równoznaczna ze zgodą na:
- opublikowanie go w internecie,
- przesłanie kolegom dziecka,
- wysłanie rodzicom,
- zamieszczenie w grupie internetowej,
- wykorzystanie materiału do szantażu.
Dlatego argument sprawcy:
„Przecież sam/sama mi to wysłałeś”
nie oznacza, że może on bezkarnie rozpowszechniać otrzymany materiał.
SEXTORTION A PORNOGRAFIA Z UDZIAŁEM MAŁOLETNIEGO
Sprawa staje się jeszcze poważniejsza, gdy materiał przedstawiający dziecko może zostać zakwalifikowany jako treść pornograficzna. Wówczas zastosowanie może znaleźć art. 202 k.k. Kodeks karny przewiduje odpowiedzialność m.in. za produkowanie, utrwalanie, przechowywanie, posiadanie, uzyskiwanie dostępu oraz rozpowszechnianie określonych treści pornograficznych z udziałem małoletnich.
W szczególności art. 202 § 3 k.k. przewiduje za określone zachowania związane z treściami pornograficznymi z udziałem małoletniego karę pozbawienia wolności jak na standardy polskiego kodeksu karnego kary bardzo surowe bo od 2 do 15 lat.
Samo utrwalanie takich treści może natomiast podlegać odpowiedzialności na podstawie art. 202 § 4 k.k., zagrożonego karą od roku do 10 lat pozbawienia wolności.
Karalne jest również przechowywanie, posiadanie lub uzyskiwanie dostępu do treści pornograficznych z udziałem małoletniego – art. 202 § 4a k.k. przewiduje w takim przypadku karę od 3 miesięcy do 5 lat pozbawienia wolności.
Nie każde nagie zdjęcie jest oczywiście automatycznie treścią pornograficzną. Ocena konkretnego materiału wymaga uwzględnienia jego charakteru, sposobu przedstawienia dziecka oraz całego kontekstu jego powstania.
CZY SPRAWCA MOŻE ODPOWIADAĆ ZA NAKŁANIANIE DZIECKA DO WYKONANIA KOLEJNYCH MATERIAŁÓW?
Odpowiedź brzmi absolutnie - Tak.
Jeżeli sprawca nie ogranicza się do posiadania już uzyskanego zdjęcia, lecz za jego pomocą zmusza dziecko do tworzenia kolejnych materiałów o charakterze seksualnym, odpowiedzialność może być znacznie poważniejsza.
W takim przypadku należy zbadać nie tylko przestępstwo zmuszania, lecz również przepisy dotyczące seksualnego wykorzystania małoletniego oraz produkowania lub utrwalania treści pornograficznych z jego udziałem.
Szczególne znaczenie ma tutaj wiek dziecka.
W przypadku osoby poniżej 15. roku życia polskie prawo karne przewiduje szczególnie szeroką ochronę przed zachowaniami o charakterze seksualnym.
SEXTORTION MOŻE BYĆ NASTĘPSTWEM GROOMINGU
W wielu przypadkach szantaż nie jest pierwszym etapem działania sprawcy.
Poprzedza go grooming, czyli stopniowe zdobywanie zaufania dziecka w internecie w celu jego seksualnego wykorzystania (o groomingu na naszym kancelaryjnym blogu znajdą Państwo wiele wpisów , jeden szczególnie rozbudowany i dedykowany właśnie temu zagadnieniu dlatego zachęcam do odszukania za pomocą wyszukiwarki dostępnej w dziale blog i edukacyjną lekturę).
Następnie już po zbudowaniu relacji ,sprawca prosi ofiarę o pierwsze zdjęcie. Dopiero po jego uzyskaniu pojawia się groźba. W przypadku małoletniego poniżej 15 lat określone zachowania sprawcy podejmowane za pośrednictwem internetu mogą podlegać ocenie również przez pryzmat art. 200a k.k., penalizującego określone formy groomingu internetowego.
SEXTORTION FINANSOWY – „ZAPŁAĆ, BO OPUBLIKUJĘ ZDJĘCIE”
Odrębnym wariantem jest tzw. financial sextortion.
W takim przypadku sprawcy nie chodzi przede wszystkim o uzyskanie kolejnych materiałów seksualnych. Jego celem są pieniądze i niejako wykorzystanie ekonomiczne ofiary przestepstwa.
Schemat realizacji takiego przestępstwa może wyglądać następująco, w pewnym uproszczeniu np.:
sprawca nawiązuje kontakt z nastolatkiem, uzyskuje jego intymne zdjęcie, identyfikuje profile jego rodziny i znajomych, wykonuje zrzuty ekranu listy obserwujących, a następnie żąda zapłaty. Kolejno grozi, że jeżeli pieniądze nie zostaną przesłane natychmiast, zdjęcie zostanie rozesłane powodując poczucie wstydu u osoby ofiary.
W takich sprawach kwalifikacja prawna wymaga analizy również pod kątem przestępstw przeciwko mieniu, w zależności od dokładnego sposobu działania sprawcy i etapu realizacji jego zamiaru.
Może to wydać się szokujące ale z doświadczeń jako adwokat zajmujący się tematyką przestępstw seksualnych mogę stwierdzić, że zjawisko to nie jest marginalne. Również w opracowaniach dotyczących przemocy seksualnej wobec małoletnich w środowisku cyfrowym wskazuje się na gwałtowny wzrost liczby zgłoszeń dotyczących finansowych wymuszeń seksualnych oraz szczególne zagrożenie dla nastoletnich chłopców i dziewcząt.
CZY ZAPŁACENIE SPRAWCY ROZWIĄZUJE PROBLEM?
Najczęściej wcale nie.
Rodzic może instynktownie pomyśleć:
„Zapłacę i odzyskamy zdjęcia i spokój”.
Problem polega na tym, że zapłata nie daje żadnej gwarancji usunięcia materiału.
Sprawca może:
- zachować kopię zdjęcia,
- zażądać kolejnej kwoty,
- sprzedać materiał innej osobie,
- przekazać dane dziecka innym sprawcom,
- ponownie rozpocząć szantaż po kilku dniach.
Dlatego podejmowanie negocjacji ze sprawcą bez zabezpieczenia dowodów i przemyślenia dalszych kroków może prowadzić do radykalnego pogorszenia sytuacji.
DZIECKO USUNĘŁO ROZMOWĘ – CZY SPRAWA JEST PRZEGRANA?
Sprawa sądowa jest niekoniecznie przegrana. Dzieci będące ofiarami sextortion często działają w panice i odruchowo we wczesnym etapie sprawy usuwają materiały np. rozmowy, wiadomości, zdjęcia, konto sprawcy ze swojego urządzenia, własne konto w portalu, historię komunikatora.
Czasami robią to, zanim powiedzą o sytuacji rodzicom.
Nie oznacza to automatycznie, że nie można prowadzić postępowania przygotowawczego a następnie po wniesieniu aktu oskarżenia klasycznego procesu karnego.
Znaczenie mogą mieć w takim układzie sytuacyjnym m.in.:
- dane zapisane na urządzeniu,
- kopie zapasowe,
- historia logowania,
- wiadomości zachowane przez inne osoby,
- dane dotyczące rachunków bankowych,
- numery telefonów,
- adresy e-mail,
- nazwy profili,
- identyfikatory kont,
- informacje uzyskiwane od operatorów i administratorów usług, administratorów platform internetowych.
Dlatego po ujawnieniu sextortion niezwykle ważne jest zabezpieczenie urządzenia i dostępnych danych.
CO POWINNI ZROBIĆ RODZICE?
Jeżeli dziecko informuje, że ktoś posiada jego erotyczne, intymne zdjęcia i grozi ich publikacją, w żadnym razie nie należy bagatelizować sytuacji.
W pierwszej kolejności warto zabezpieczyć materiał dowodowy.
W szczególności znaczenie mogą mieć:
- pełna historia rozmowy,
- zrzuty ekranu,
- nazwa i adres profilu sprawcy,
- identyfikator użytkownika,
- numer telefonu,
- adres e-mail,
- przesłane żądania,
- groźby publikacji,
- informacje dotyczące płatności,
- numery rachunków,
- potwierdzenia przelewów,
- informacje o innych kontach używanych przez sprawcę.
Należy przy tym uważać, aby samodzielne „zabezpieczanie dowodów” nie prowadziło do niepotrzebnego kopiowania i dalszego rozpowszechniania materiałów seksualnych przedstawiających dziecko.
A CZEGO RODZIC NIE POWINIEN ROBIĆ W OPISYWANEJ SYTUACJI?
Przede wszystkim nie należy obwiniać dziecka. Pytania obwiniające mogą spowodować, że dziecko zamknie się w sobie i przestanie przekazywać informacje potrzebne do ustalenia sprawcy.
Należy pamiętać, że mechanizm sextortion opiera się właśnie na wstydzie, strachu i poczuciu winy pokrzywdzonego.
Sprawca liczy na to, że dziecko będzie tak przerażone reakcją rodziców, szkoły czy znajomych, że nikomu nie powie o szantażu, a sprawca pozostanie bezkarny.
SPRAWCA JEST ANONIMOWY – CZY W TAKIM PRZYPADKU ZGŁOSZENIE NA POLICJĘ MA SENS?
Tak - fakt, że rodzic zna jedynie nazwę profilu internetowego, nie oznacza jeszcze, że sprawcy nie można ustalić. W postępowaniu przygotowawczym mogą być analizowane m.in. dane dotyczące kont internetowych, logowań, urządzeń, numerów telefonów, rachunków wykorzystywanych do przyjmowania pieniędzy oraz inne ślady cyfrowe, nic nie stoi na przeszkodzie aby początkowo prowadzić sprawę na kierunku dotychczas nieustalonego z imienia i nazwiska sprawcy, to w toku czynności organy ścigania mają narzędzia ale i obowiązek dążyć do ustalenia tożsamości sprawcy.
Dlatego anonimowość sprawcy widoczna z perspektywy użytkownika portalu nie musi oznaczać jego anonimowości z punktu widzenia postępowania karnego.
JAKIE PRZESTĘPSTWA DODATKOWE MOŻE POPEŁNIĆ SPRAWCA SEXTORTION?
Nie istnieje jedna kwalifikacja prawna właściwa dla wszystkich przypadków i każdej indywidualnej sprawy, z reguły okoliczności każdego przypadku będą się mniej lub więcej różnić, nie można w końcu wszystkich ludzkich dramatów, wrzucić do jednego worka ale w zależności od okoliczności zachowanie sprawcy można wymagać analizy przede wszystkim pod kątem czy sprawca dopuścił się również naruszenia przepisu np.:
art. 191 § 1 k.k. – zmuszania za pomocą przemocy lub groźby bezprawnej,
art. 191a § 1 k.k. – bezprawnego utrwalania lub rozpowszechniania nagiego wizerunku albo wizerunku osoby w trakcie czynności seksualnej,
art. 200 k.k. – określonych zachowań seksualnych wobec małoletniego poniżej 15 lat,
art. 200a k.k. – określonych form groomingu małoletniego poniżej 15 lat za pośrednictwem internetu,
art. 202 § 3–4b k.k. – przestępstw związanych z treściami pornograficznymi z udziałem małoletnich,
art. 190a k.k. – uporczywego nękania lub określonych przypadków podszywania się pod inną osobę,
a w przypadkach sextortion nastawionego na uzyskanie pieniędzy – również odpowiednich przepisów dotyczących przestępstw przeciwko mieniu.
Jedno zachowanie sprawcy może przy tym prowadzić do rozważenia zbiegu kilku przepisów Kodeksu karnego.
DLACZEGO SZYBKA REAKCJA JEST TAK WAŻNA?
Sextortion ma charakter dynamiczny.
Sprawca może w krótkim czasie:
- rozpowszechnić materiał,
- usunąć konto,
- założyć kolejne konto,
- skontaktować się z innymi dziećmi,
- zwiększać swoje żądania,
- przekazywać materiał kolejnym osobom.
Jednocześnie dziecko może znajdować się pod ogromną presją psychiczną.
POMOC ADWOKATA W SPRAWIE SEXTORTION WOBEC DZIECKA
Sprawy dotyczące szantażowania małoletnich materiałami intymnymi wymagają szczególnej ostrożności. Pomoc profesjonalnego pełnomocnika może obejmować między innymi:
- analizę zachowania sprawcy pod kątem odpowiedzialności karnej,
- ocenę, jakie przestępstwa mogły zostać popełnione,
- pomoc w prawidłowym zabezpieczeniu materiału dowodowego,
- pomoc w przygotowania zawiadomienia o podejrzeniu popełnienia przestępstwa,
- przygotowanie wniosków dowodowych,
- reprezentowanie małoletniego pokrzywdzonego w postępowaniu przygotowawczym,
- kontakt z Policją i prokuraturą w zakresie prowadzonych czynności,
- reprezentację pokrzywdzonego przed sądem,
- dochodzenie roszczeń związanych z krzywdą wyrządzoną dziecku.
W tego rodzaju sprawach szczególnie ważne jest, aby postępowanie było prowadzone nie tylko sprawnie, ale również w sposób uwzględniający ochronę prywatności i dobro małoletniego.
Podsumowując opis tytułowego zagadnienia, posłużę się krótką formą odpowiedzi na najczęściej zadawane przez członków rodzin wykorzystanych dzieci pytania i tak:
Czy szantaż nagimi zdjęciami dziecka jest przestępstwem?
Może nim być. W zależności od okoliczności zastosowanie mogą znaleźć m.in. przepisy dotyczące zmuszania przy użyciu groźby bezprawnej, rozpowszechniania nagiego wizerunku, groomingu, przestępstw seksualnych wobec małoletnich oraz pornografii z udziałem małoletnich.
Czy sprawca odpowiada, jeśli dziecko samo wysłało zdjęcie?
Dobrowolne przesłanie zdjęcia konkretnej osobie nie oznacza zgody na jego dalsze rozpowszechnianie ani na wykorzystywanie go do szantażu.
Czy trzeba czekać, aż sprawca opublikuje zdjęcia?
Nie. Groźba rozpowszechnienia materiału wykorzystywana do zmuszenia dziecka do określonego zachowania może sama mieć znaczenie prawnokarne.
Co zrobić, jeśli sprawca żąda pieniędzy?
Przede wszystkim należy zabezpieczyć dowody jego żądań, dane rachunku lub sposób płatności oraz całą dostępną korespondencję. Sama zapłata nie gwarantuje zakończenia szantażu.
Co zrobić, jeśli sprawca żąda kolejnych zdjęć?
Nie należy traktować tego jako zwykłej internetowej rozmowy. Może dochodzić do eskalacji seksualnego wykorzystania dziecka. Należy zabezpieczyć korespondencję i rozważyć niezwłoczne zawiadomienie organów ścigania.
Czy można ustalić sprawcę ukrywającego się za fałszywym profilem?
W wielu przypadkach istnieją możliwości prowadzenia czynności zmierzających do identyfikacji użytkownika na podstawie pozostawionych śladów cyfrowych i danych związanych z używanymi kontami, urządzeniami lub płatnościami itp.
Kancelaria Adwokacka we Wrocławiu
Adwokat Wrocław
Karol Sobkowiak
tel. 515 585 052
ADWOKAT WROCŁAW – ADWOKAT LUBIN – ADWOKAT OLEŚNICA – ADWOKAT WOŁÓW – ADWOKAT TRZEBNICA – ADWOKAT OŁAWA – ADWOKAT KOŁO – ADWOKAT ŚRODA ŚLĄSKA – ADWOKAT KALISZ – ADWOKAT OSTRÓW WLKP – ADWOKAT KONIN – ADWOKAT JELENIA GÓRA – ADWOKAT MILICZ